Üst kata çıkarken sağ tarafınızda yer alan tablolarda Dünya’nın oluşumundan günümüze kadar görülen jeolojik devirlere ait bilgileri görmektesiniz. Bu panolarda önemli olan, Dünyamızın oluşumundan günümüze kadar atmosfer, iklim, kıtaların konumundaki değişiklikler ile geçmişteki yaşamı ve yaşam çeşitliliğini öğrenebilmemiz. Jeolojik devirlerin yaşları, jeokronoloji dediğimiz kayaçların içerisindeki işaretleri kullanarak kayaç, fosil ve sedimanların yaşlarının tayinleri ile ortaya çıkmakta. Bu yaşlar yeni yapılan çalışmalara göre zamanla değişiklik göstermektedir. Radyometrik yaşlandırma, kozmojenik çekirdek jeokronolojisi, fizyon iz yaşlandırması, manyetostratigrafi gibi özel analizler, yaşlandırma için kullanılan analizlere örnek verilebilir.

I. PREKAMBRİYEN

1. Hadean (4,6 – 4 milyar yıl)

Hadean, günümüzden yaklaşık 4,6 milyar yıl önce yerkürenin oluşmasıyla başlar. Bu dönemde yeryüzünde çok şiddetli volkanik faaliyetler ve ardı arkası gelmeyen bir meteor bombardımanı hakimdi. Yerküre, oluşumundan itibaren geçen ilk 500 milyon yıllık süreç boyunca tamamen atmosferden yoksundu. Volkanizma ve kuyruklu yıldız çarpmalarıyla karbondioksit, nitrojen, su buharı, amonyak ve metandan oluşan ilksel bir atmosfer oluştu.

2. Arkeyan (4 – 2,5 milyar yıl)

Bu dönemde büyük kıtalar oluşmaya başladı. Dünya üzerinde yaşama dair ilk kanıtlar Batı Grönland’daki 3,7 milyar yıl öncesine ait metasedimanter kayaçlardaki biyolojik kökenli olduğu anlaşılan grafitler (neredeyse tamamı karbondan oluşan siyah katı madde) ve batı Avustralya’da 3,48 milyar yıllık kumtaşlarında bulunan mikrobiyal fosillerdir.

3. Proterozoyik (2.500-541 milyon yıl)

İlk oksijene bağımlı yaşayan organizmalar ile çok hücreli canlılar Proterozoyik’de ortaya çıkmıştır. İlk hayvan fosillerine Avustralya’da bulunan Ediacara faunasında rastlanmaktadır. Ediacara faunası, günümüzde yaşayan canlılara bir benzerlik göstermeyen birçok hayvan ve alg içermektedir. Bilinen bütün Proterozoyik dönemi hayvanları yumuşak gövdeli canlılardır. 1

II. FANEROZOYİK

1. PALEOZOYİK

1. Kambriyen (541 – 485,4 milyon yıl)

Bu dönem yeryüzü yaşamı için bir dönüm noktasıdır. Belli başlı hayvan gruplarının birdenbire ortaya çıkması, kısa bir süre içerisinde yaşam çeşitliliği ve yaygınlığının yüksek bir düzeye ulaşması “Kambriyen Patlaması” olarak bilinir. Bu dönemde ilk kez ortaya çıkan canlılar arasında Nautilus gibi yumuşakçalar, bryozoalar, hydrozoalar, süngerler, mercanlar, derisi dikenliler ve trilobit gibi ilkel eklem bacaklılar bulunur. Sudaki bu zengin yaşama karşı karada henüz yaşam yoktu.

2. Ordovisiyen (485,4 – 443,8 milyon yıl)

Bu dönemde denizel canlılarda büyük çeşitlenme görüldü. Dönemin sonlarına doğru karasal bitkiler ortaya çıktı. Ordovisiyen’in sonunda birçok canlı grubunun ortadan kalkmasına neden olan bir kitle yok oluşu meydana geldi.

3. Silüriyen (443,8 – 419,2 milyon yıl)

Silüriyen, çevre ve canlıları önemli derecede etkileyecek yeryüzü değişimlerinin meydana geldiği bir dönemdir. Büyük iklim değişimlerinin sona ermesiyle iklim dengeye ulaştı. Deniz seviyesinin yükselmesiyle birlikte mercan resifleri ilk kez oluştu ve balık türlerinde belirgin gelişmeler yaşandı. Karada yaşayan hayvanların ilk kanıtları olan örümcek, akrep ve kırkayaklar ile ilk damarlı bitkiler ortaya çıktı.

4. Devoniyen (419,2 – 358,9 milyon yıl)

Bu dönem, balıklarda görülen büyük çeşitlenme nedeniyle “Balık Çağı” olarak bilinir. Yaklaşık 397 milyon yıl önce iki yaşamlılar (Amphibia) ortaya çıktı. Bu dönemin sığ ve sıcak denizleri çok çeşitli omurgasız gruplarına ev sahipliği yapıyordu. Mercanlar, süngerler, algler ve dallı bacaklılardan (Brachiopoda) oluşan resifler çok yaygındı ve ilk ammonitler ortaya çıktı. 2

5. Karbonifer (358,9 – 298,9 milyon yıl)

Karbonifer “kömür bulunduran” anlamına gelir. Karbonifer, dünya ölçeğinde geniş yayılımlı kömür yataklarının zenginliği ile bilinir. Eğrelti otları ve ilk tohumlu bitkilerden oluşan dev boyutlu bitki örtüsü ile birlikte Eklem bacaklılardan dev boyutlu böcekler, kırkayaklar ve akrepler yeryüzüne hakimdi. Bu dönemde omurgalılar ve sürüngenler çeşitlenmeye başladı. 6. Permiyen (298,9 – 252,17 milyon yıl) Bu dönemde kıtaların birleşerek Pangaea süper kıtasını oluşturmasıyla birlikte karasal iklim baskınlığını arttırdı. Sulak alanlar azaldı ve iki yaşamlılar (Amphibia) yerine sürüngenler daha fazla yayılım gösterdi. Permiyen sonunda karasal canlıların yüzde yetmişi ile birlikte sucul canlıların yüzde doksanının yok olmasına neden olan büyük bir kitlesel yok oluş meydana geldi.

2. MESOZOYİK

1. Triyas (252,17 – 201,3 milyon yıl)

Triyas periyodunun başlangıcından ortalarına kadar geçen zaman içerisinde yerküre üzerinde yaşam yavaş yavaş tekrar çeşitlenmeye başladı. Periyodun ortasından itibaren ise dinozorlar baskın karasal omurgalılar haline geldi. İlk uçan omurgalı olan pterosaurlar ve ilk gerçek memeliler Triyas zamanında ortaya çıkmıştır. Triyas, daha çok okyanuslarda izlenebilen bir toplu yok oluş olayı ile son buldu.

2. Jura (201,3 – ≈145 milyon yıl)

Jura “Sürüngenler Çağı” olarak bilinir. Bu dönem Brachiosaurus, Diplodocus gibi büyük otçul dinozorlar için altın bir çağdı. Dönemin sonlarına doğru tüylü dinozorlar ve kuşlar arasında geçiş olan Archaeopteryx ortaya çıktı. Sucul omurgasız gruplarından rudistler ve belemnitler ilk kez bu dönemde ortaya çıktı.

3. Kretase (145 – 66 milyon yıl)

Kretase ılıman iklimi ve yüksek deniz seviyesi ile karakteristiktir. Okyanus ve denizler günümüzde nesli tükenmiş olan sucul sürüngenler, ammonitler ve rudistlerle, karalar ise içlerinde büyük etçil Tyrannosaurus rex’in de bulunduğu dinozorlarla kaplıydı. Okyanuslarda, ammonitler, denizkestanesi ve denizyıldızı gibi derisi dikenliler ve resif oluşturan bivalvler olan rudistler oldukça boldu. 3 Kretase sonunda meydana gelen büyük yok oluş (K-T yok oluşu) sonucunda kuş olmayan dinozorlar, pterosaurlar ve büyük sucul sürüngenler tamamen ortadan kalktı.

3. SENOZOYİK – PALEOJEN

1. Paleosen (66 – 56 milyon yıl)

Bu dönemde meydana gelen en önemli olay birçok yeni memeli türünün ortaya çıkması, hızlı bir şekilde gelişmesi ve dinozorlardan boşalan alanları hızla doldurmasıdır. Karada modern bitkiler gelişti, kaktüs ve palmiye ağaçları ortaya çıktı. Denizel omurgasız faunalar günümüz faunalarına benzer özellikler kazanmaya başladı.

2. Eosen (56 – 33,9 milyon yıl)

Eosen devrinin başlangıcı ilk modern memelilerin çıkışı ile karakteristiktir. Eosen ayrıca modern kuş takımlarının ve ilk uçan memeliler olan yarasaların ortaya çıktığı dönemdir.

3. Oligosen (33,9 – 23,03 milyon yıl)

Bu dönemde karadaki canlıların boyutlarında artış görüldü. Örneğin karada yaşayan gelmiş geçmiş en büyük memeli hayvan olan Baluchitherium gibi memeliler Oligosen döneminde yaşamışlardır.

– NEOJEN

4. Miyosen (23,03 – 5,33 milyon yıl)

Bu döneme ait bitki ve hayvanlar günümüzde yaşayanlara oldukça benzemekteydi. Hominoidler ilk kez Miyosen’de ortaya çıktı. Geyikler erken Miyosen’de, zürafalar ise geç Miyosen’de görülmeye başladı. Miyosen okyanuslarında mikro canlılardan özellikle diyatomlar, deniz memelilerinden balinalar ve foklar, sucul bitkilerden ise kahverengi yosunlar oldukça yaygındı.

5. Pliyosen (5,33 – 2,58 milyon yıl)

Bu dönemde dünya coğrafyası, iklim ve hayvan toplulukları günümüze oldukça benzerdi. Kıtalar hemen hemen bugünkü konumlarını aldılar.

 – KUVATERNER

6. Pleyistosen (2,58 milyon yıl-10.000 yıl)

Bu periyodun en önemli olayları, iklimin sürekli bir şekilde soğuması ve buz devirlerinin yaşanmasıdır. Buzul dönemlerinde küresel deniz seviyesi düşmüş, kıtalar arasında oluşan kara köprüleri boyunca memeli hayvanların kıtalararası göçü gerçekleşmiştir. Buzul dönemlerinin arasında, iklimin ısınmasıyla buzul arası dönemler görülmüştür. Bu dönemlerde ise deniz seviyesi yükselmiş, kara köprüleri su altında kalmıştır. Pleyistosen memeli faunasının en çarpıcı yönü, birçok devasa boyutlu türün bu dönemde yaşamış olmasıdır. Mastodonlar, mamutlar, dev bizonlar, devasa tembel hayvanlar, büyük boyutlu develer ve kunduzlar bunlar arasında sayılabilir.

7. Holosen (10.000 yıl-günümüz)

Bu dönem “İnsan Çağı” olarak bilinir ve çoğunlukla “Güncel” olarak isimlendirilir. Bu dönem insanoğlunun doğaya hakim olduğu dönemdir.